Kurkuma en zwarte peper: waarom ze bij elkaar horen

Kurkuma en zwarte peper: waarom ze bij elkaar horen

Wie ooit verse kurkuma heeft geraspt, kent het: gele vingers, een geel aanrecht, een gele pan. Toen ik jamu voor het eerst maakte in de keuken van mijn moeder, werd ik er op een gegeven moment uitgejaagd. Wat ik toen nog niet wist: de zwarte peper die ik er telkens doorheen deed, hoort al lang bij jamu-recepten. Lang voordat iemand kon uitleggen waarom.


In het kort

  • Jamu is de kruidentraditie van Indonesië, en vooral van Java
  • Peper, gember en kurkuma zijn vaste ingrediënten in jamu
  • Peper was voor Java eeuwenlang een van de belangrijkste handelsgewassen
  • Ook in India worden kurkuma en peper al heel lang samen gebruikt
  • Modern onderzoek laat zien dat de stof piperine uit peper de opname van curcumine sterk verhoogt

Wat is jamu eigenlijk?

Jamu is het verzamelwoord voor de kruidendranken van Indonesië. Het woord komt uit het Oud-Javaans: djampi, wat zoiets betekent als geneeskracht of bezwering, en oesada, gezondheid. Jamu wordt van oudsher thuis gemaakt, van wat er in de tuin en op de markt ligt: wortels, bladeren, bast, zaden en specerijen.

Hoe oud de traditie is, laat zich lastig in een jaartal vangen. Op de reliëfs van de Borobudur, de boeddhistische tempel op Midden-Java uit de achtste en negende eeuw, staan taferelen waarin planten worden verwerkt en gebruikt voor het lichaam. Ze worden vaak gezien als een van de vroegste beelden van jamu. In de Serat Centhini, een Javaans geschrift dat in 1814 werd begonnen en leest als een encyclopedie van het dagelijks leven, staan ook beschrijvingen van jamu.

In december 2023 zette UNESCO de jamu-cultuur op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Erkend werd vooral de manier waarop de kennis wordt doorgegeven: binnen families en onder buren, vaak door vrouwen.

Hoe kwam peper in de Javaanse keuken terecht?

Zwarte peper, Piper nigrum, komt oorspronkelijk van de Malabarkust in Zuidwest-India. Via handelaren reisde de plant al vroeg naar Zuidoost-Azië, en op Java en Sumatra groeide hij uitstekend. Vanaf de vijftiende eeuw was peper een van de belangrijkste exportproducten van de archipel. Havensteden als Banten op West-Java werden er rijk van, en het was mede om die peper dat Europese schepen eind zestiende eeuw de archipel kwamen binnenvaren.

Java had bovendien zijn eigen pepers. Kemukus, staartpeper of cubebe, wordt er verbouwd en wordt in jamu al heel lang gebruikt. Ook cabe jawa, de Javaanse lange peper, is een vast ingrediënt in veel traditionele recepten. Scherpe, peperige smaken waren in de Javaanse kruidenkeuken dus nooit een exotische toevoeging. Ze stonden gewoon in de keukenkast, naast de kurkuma.

Waarom gingen kurkuma en peper samen?

Wie jamu-recepten naast elkaar legt, ziet een patroon. Kurkuma, in het Javaans kunyit, gaat zelden alleen. Er gaat gember bij, tamarinde of palmsuiker, en in sommige recepten peper. Het bekendste voorbeeld is kunyit asam, kurkuma met tamarinde, een van de jamu die traditioneel door de mbok jamu, de rondtrekkende jamuvrouwen, langs de deuren werd gebracht.

Waarom die combinaties precies zo zijn ontstaan, staat nergens opgeschreven. Jamu is een traditie van doen en proeven, van recepten die werken en daarom blijven. Wat je wel kunt zien is de keukenlogica erachter. Kurkuma is aards en wat bitter. Gember geeft warmte, tamarinde geeft zuur, palmsuiker rondt af. Peper brengt scherpte en tilt de rest op.

Ook in India, waar zowel kurkuma als zwarte peper vandaan komen, gaan deze smaken al lang samen. In de Ayurveda bestaat al eeuwen trikatu, letterlijk de drie scherpe: zwarte peper, lange peper en gember. Die werd vaak bij andere kruiden gevoegd, met het idee dat ze die kruiden beter lieten werken. En wie in India haldi doodh drinkt, warme melk met kurkuma, krijgt er vaak een snuf peper doorheen.

Twee keukentradities, ver uit elkaar, waarin peper en kurkuma elkaar tegenkomen.

Wat weten we er nu van?

Pas veel later ging de wetenschap kijken naar wat die keukens al wisten. De bekendste stof in kurkuma heet curcumine. Die geeft de wortel zijn felle kleur. Curcumine heeft één bekende eigenschap: het lichaam neemt het maar moeilijk op.

In zwarte peper zit piperine, de stof die zorgt voor de scherpte. In een veelgeciteerd onderzoek uit 1998 (Shoba e.a., Planta Medica) kregen proefpersonen curcumine met en zonder piperine. Met piperine was de hoeveelheid curcumine in het bloed vele malen hoger, ongeveer twintig keer bij een hoge dosis geïsoleerde curcumine. Sindsdien is het een van de meest aangehaalde voorbeelden van twee ingrediënten die elkaar versterken.

Daarmee is niet alles gezegd. Onderzoek naar curcumine is volop in beweging, en wat het precies in het lichaam doet, is een vraag die we liever aan onderzoekers overlaten. Dat piperine de opname van curcumine verhoogt, is wel goed onderzocht. En die combinatie zie je ook terug in jamu.

Waarom zit er peper in onze Tropical Turmeric?

Omdat het recept het zo vraagt. Onze Tropical Turmeric is gemaakt naar traditioneel recept, met verse wortels zoals kurkuma en gember. De zwarte peper hoort erbij, zoals hij er in de keuken van mijn moeder ook bij hoorde.

Gele vingers krijg je er niet meer van. Die krijgen wij nu, in Amsterdam.

Benieuwd hoe hij smaakt naast onze andere jamu? Met het discovery pack proef je ze allemaal.

Terug naar blog

Reactie plaatsen

1 van 3